ابزار و لوازم سفالگری
استین و ترنسفر
اکسید ها
بدنه ها
آندرگلیز و گام سلوشن
بیسکوییت سرامیک
قالب های گچی
لعاب
چگونه سفال را لعاب‌کاری کنیم؟ راهنمای کامل لعاب‌کاری سرامیک برای مبتدیان
لعاب‌کاری یکی از مهم‌ترین مراحل ساخت ظروف سفالی و سرامیکی است؛ مرحله‌ای که می‌تواند ظاهر، رنگ، بافت و حتی کاربرد نهایی یک قطعه را تغییر دهد. یک قطعه سفال بعد از پخت اول یا پخت بیسکویت هنوز با سطح نهایی فاصله دارد و در بسیاری از موارد برای رسیدن به سطحی مقاوم‌تر و مناسب‌تر برای استفاده، به لعاب و پخت نهایی نیاز دارد.
اما لعاب‌کاری فقط قرار دادن ظرف داخل سطل لعاب نیست. تمیز بودن قطعه، انتخاب لعاب مناسب، غلظت، ضخامت لایه، روش اجرا و دمای پخت همگی روی نتیجه تأثیر دارند.
در این راهنما با مراحل اصلی لعاب‌کاری سفال و سرامیک آشنا می‌شویم و نکاتی را بررسی می‌کنیم که به شما کمک می‌کنند خطاهای رایج را کاهش دهید.
لعاب سرامیک چیست و چه کاربردی دارد؟
لعاب یک پوشش معدنی است که روی بدنه سرامیکی قرار می‌گیرد و در زمان پخت، در اثر حرارت ذوب و به یک لایه شیشه‌ای یا شیشه‌مانند تبدیل می‌شود.
لعاب می‌تواند باعث ایجاد رنگ، درخشندگی، مات بودن، بافت و جلوه‌های مختلف روی سطح سفال شود. در ظروف کاربردی نیز لعاب مناسب می‌تواند جذب آب سطح را کاهش دهد و تمیزکردن ظرف را آسان‌تر کند.
البته هر لعابی برای هر قطعه مناسب نیست و انتخاب آن باید با توجه به نوع گل، دمای پخت و کاربرد نهایی ظرف انجام شود.
قبل از لعاب‌کاری چه کاری باید انجام دهیم؟
۱. قطعه باید بیسکوییت شده باشد
برای بیشتر روش‌های معمول لعاب‌کاری، ابتدا قطعه خام خشک می‌شود و سپس در مرحله اول داخل کوره پخت می‌شود. نتیجه این مرحله همان بدنه بیسکوییت است.
بیسکوییت سرامیک باید به اندازه‌ای متخلخل باشد که بتواند بخشی از آب موجود در لعاب را جذب کند. این ویژگی باعث می‌شود ذرات لعاب روی سطح قطعه قرار بگیرند.
۲. سطح قطعه را کاملاً تمیز کنید
وجود گردوغبار، چربی دست یا ذرات اضافی روی بیسکوییت می‌تواند باعث شود لعاب در بعضی قسمت‌ها به‌خوبی نچسبد.
قبل از شروع کار، سطح را با یک اسفنج کمی مرطوب تمیز کنید و اجازه دهید قطعه برای لعاب‌کاری آماده شود. اسفنج نباید آن‌قدر خیس باشد که سطح سفال را کاملاً اشباع کند.
تمیزی سطح یکی از ساده‌ترین و در عین حال مهم‌ترین نکات لعاب‌کاری است.
چگونه لعاب سفال مناسب انتخاب کنیم؟
لعاب‌ها از نظر ظاهر و عملکرد انواع مختلفی دارند. برخی شفاف هستند و رنگ و بافت بدنه یا نقاشی زیر خود را نشان می‌دهند که به این دسته از لعاب ها اصطلاحا لعاب ترانس (شفاف) گفته می شود و برخی دیگر سطحی مات یا کاملاً پوشاننده ایجاد می‌کنند، این دسته از لعاب هارا عموما لعاب اوپک(اپک) نام گذاری کردند.
هنگام انتخاب لعاب به این موارد توجه کنید:
- دمای پخت لعاب
- دمای پخت گل
- نوع بدنه سرامیکی
- شفاف یا پوشاننده بودن لعاب
- براق، مات یا نیمه‌مات بودن
- کاربرد نهایی قطعه
- روش اجرای لعاب
اگر هنوز در ابتدای مسیر هستید، استفاده از لعاب‌های آماده (لعاب براشینگ) و مشخص با دمای پخت معلوم می‌تواند کنترل نتیجه را ساده‌تر کند.
آماده‌سازی لعاب قبل از استفاده
اگر لعاب مدتی بدون استفاده مانده باشد، بخشی از مواد سنگین‌تر ممکن است در کف ظرف ته‌نشین شوند. بنابراین قبل از اجرا باید لعاب کاملاً مخلوط شود.
غلظت نیز اهمیت زیادی دارد. لعاب بیش از حد رقیق ممکن است پوشش کافی ایجاد نکند و لعاب بیش از حد غلیظ می‌تواند لایه‌ای ضخیم ایجاد کند که در زمان خشک‌شدن یا پخت مشکل‌ساز شود.
در صورت استفاده از لعاب پودری، نسبت آب و روش آماده‌سازی را طبق دستور سازنده رعایت کنید.
معمولا جهت ساخت لعاب های پودری، هر یک کیلو پودر لعاب را با 1.250 لیتر آب ترکیب می کنند.
غلظت مناسب را همیشه بر اساس نوع لعاب و روش اجرای آن تعیین کنید؛ یک غلظت ثابت برای تمام لعاب‌ها وجود ندارد.
روش های نحوه لعاب زدن لعاب سفال و سرامیک
۱. لعاب‌کاری به روش غوطه‌وری
در روش غوطه‌وری (غرق آبی) یا Dipping، قطعه برای مدت کوتاهی داخل لعاب قرار می‌گیرد و سپس خارج می‌شود.
این روش برای پوشاندن سریع و نسبتاً یکنواخت سطح بسیار کاربردی است. مدت زمان تماس قطعه با لعاب، میزان جذب بدنه و غلظت لعاب روی ضخامت نهایی اثر دارند.
برای قطعات کوچک و متوسط، غوطه‌وری یکی از روش‌های ساده برای شروع کار است.
۲. لعاب‌کاری با قلم‌مو
در روش قلم‌مو یا Brushing، لعاب مستقیماً روی سطح قطعه اعمال می‌شود.
این روش برای قطعات کوچک، جزئیات، قسمت‌های محدود و زمانی که مقدار زیادی لعاب در اختیار ندارید بسیار کاربردی است.
در بسیاری از لعاب‌های مخصوص قلم‌مو، چند لایه نازک بهتر از یک لایه بسیار ضخیم نتیجه می‌دهد. بین لایه‌ها نیز باید فرصت کافی برای خشک‌شدن وجود داشته باشد.
۳. ریختن لعاب روی قطعه
در روش Pouring، لعاب روی سطح یا داخل ظرف ریخته می‌شود. این تکنیک به‌خصوص برای قسمت داخلی کاسه، لیوان و ظروفی که دسترسی به داخل آنها دشوار است مفید است.
لعاب داخل ظرف ریخته می‌شود، قطعه چرخانده می‌شود تا سطح داخلی پوشش بگیرد و سپس لعاب اضافی خارج می‌شود.
۴. اسپری کردن لعاب
اسپری‌کردن می‌تواند برای ایجاد لایه‌های نازک و کنترل بهتر طیف رنگ یا گرادیان استفاده شود، اما نسبت به روش‌های ساده‌تر به تجهیزات و کنترل بیشتری نیاز دارد.
برای یک هنرجوی مبتدی، معمولاً غوطه‌وری، ریختن و قلم‌مو انتخاب‌های ساده‌تری هستند.
ضخامت لعاب چقدر باید باشد؟
یکی از اشتباهات رایج، تصور این است که هرچه لعاب بیشتری روی قطعه قرار بگیرد، رنگ نهایی بهتر خواهد شد.
در حالی که ضخامت بیش از حد می‌تواند باعث ترک‌خوردن لایه خشک، جداشدن لعاب، شره‌کردن یا ایجاد عیوب سطحی در پخت شود.
از طرف دیگر، لایه بیش از حد نازک ممکن است رنگ و پوشش مورد انتظار را ایجاد نکند.
به همین دلیل بهتر است ابتدا لعاب را روی یک کاسه تست سرامیکی امتحان کنید. این کار به شما کمک می‌کند رفتار لعاب را قبل از استفاده روی قطعه اصلی ببینید.
کف ظرف را چرا باید تمیز کنیم؟
یکی از مهم‌ترین مراحل قبل از قرار دادن قطعه داخل کوره، پاک‌کردن لعاب از قسمت کف و محل تماس ظرف با سطح کوره است.
لعاب در زمان پخت نرم و روان می‌شود. اگر روی قسمت پایه ظرف باقی مانده باشد، ممکن است به صفحه کوره بچسبد و هم ظرف و هم صفحه را دچار مشکل کند.
بنابراین بعد از لعاب‌کاری، قسمت پایه را با اسفنج یا ابزار مناسب کاملاً تمیز کنید.
در ظروف دردار نیز باید به قسمت‌هایی که دو قطعه با یکدیگر تماس دارند توجه ویژه داشته باشید.
چرا لعاب بعد از پخت خراب می‌شود؟
گاهی نتیجه نهایی با چیزی که قبل از پخت انتظار داشته‌اید متفاوت است. برخی از مشکلات رایج عبارت‌اند از:
ترک‌های ریز روی لعاب
ترک‌های شبکه‌ای یا Crazing می‌توانند به تفاوت رفتار انبساط و انقباض لعاب و بدنه مربوط باشند. بنابراین سازگاری لعاب با گل اهمیت زیادی دارد.
جمع‌شدن یا کنار رفتن لعاب
در پدیده Crawling، لعاب در بعضی قسمت‌ها از سطح عقب می‌رود و بخش‌هایی از بدنه بدون پوشش باقی می‌مانند. گردوغبار، چربی، سطح نامناسب یا اجرای بیش از حد ضخیم می‌تواند در ایجاد چنین مشکلاتی نقش داشته باشد.
سوراخ‌های ریز
Pinholing یا پینهول به ایجاد سوراخ‌های کوچک روی سطح لعاب گفته می‌شود. عوامل مختلفی از جمله شرایط پخت، ضخامت لعاب و گازهای خارج‌شده از بدنه می‌توانند در ایجاد آن نقش داشته باشند.
شره‌کردن لعاب
اگر لعاب بیش از اندازه ضخیم یا روان باشد، ممکن است هنگام پخت حرکت کند و به قسمت‌های پایین قطعه برسد. به همین دلیل کنترل ضخامت و آزمایش قبلی اهمیت زیادی دارد.
دمای پخت لعاب چقدر است؟
یک عدد ثابت برای تمام لعاب‌ها وجود ندارد.
لعاب‌های مختلف برای دماهای متفاوت طراحی شده‌اند و باید دمای توصیه‌شده توسط تولیدکننده لعاب با نوع گل و برنامه کوره هماهنگ باشد.
پخت در دمای نامناسب می‌تواند روی رنگ، بافت، میزان ذوب‌شدن و حتی سلامت سطح نهایی تأثیر بگذارد.
به همین دلیل قبل از پخت، مشخصات محصول را بررسی کنید و از ترکیب تصادفی لعاب و گل با دماهای ناسازگار خودداری کنید.
۷ نکته مهم برای نتیجه بهتر در لعاب‌کاری
- قبل از لعاب‌کاری، بیسکویت را کاملاً تمیز کنید.
- لعاب را قبل از استفاده به‌خوبی مخلوط کنید.
- غلظت لعاب را متناسب با روش اجرا تنظیم کنید.
- از اجرای یک لایه بیش از حد ضخیم خودداری کنید.
- برای لعاب‌های جدید ابتدا تست‌تایل بسازید.
- تمام لعاب قسمت پایه و محل تماس با کوره را پاک کنید.
- دمای پخت را مطابق دستور سازنده لعاب انتخاب کنید.
آیا می‌توان چند لعاب را روی هم استفاده کرد؟
بله، ترکیب یا لایه‌گذاری لعاب‌ها می‌تواند جلوه‌های بسیار جذابی ایجاد کند؛ اما این کار بدون آزمایش قبلی ریسک بیشتری دارد.
دو لعاب ممکن است هنگام پخت با یکدیگر واکنش متفاوتی نشان دهند و باعث ایجاد تغییر رنگ، شره یا عیوب سطحی شوند.
برای شروع، ترکیب‌های جدید را روی تست‌تایل امتحان کنید و سپس سراغ قطعه اصلی بروید.
جمع‌بندی
لعاب‌کاری سفال و سرامیک ترکیبی از مهارت، دقت و تجربه است. برای شروع لازم نیست همه پیچیدگی‌های شیمی لعاب را بدانید؛ کافی است با یک قطعه بیسکویت تمیز، لعاب سازگار با بدنه، غلظت مناسب، روش اجرای درست و برنامه پخت صحیح شروع کنید.
مهم‌ترین نکته این است که قبل از استفاده از یک لعاب جدید، آن را آزمایش کنید. نتیجه لعاب تنها به رنگی که داخل ظرف می‌بینید وابسته نیست؛ نوع گل، ضخامت لعاب، روش اجرا، دمای پخت و حتی شرایط کوره می‌توانند نتیجه نهایی را تغییر دهند.
با ثبت نتایج هر تست، به‌مرور می‌توانید ترکیب‌ها و روش‌هایی را پیدا کنید که بهترین نتیجه را برای کارهای سرامیکی شما ایجاد می‌کنند.
سوالات متداول
بهترین روش لعاب‌کاری برای مبتدیان چیست؟
غوطه‌وری، ریختن و قلم‌مو از روش‌های رایج هستند. انتخاب روش به اندازه و شکل قطعه، نوع لعاب و امکانات شما بستگی دارد.
آیا قبل از لعاب‌کاری باید قطعه پخته شود؟
در روش معمول، ابتدا قطعه خشک‌شده در مرحله بیسکویت پخت می‌شود و سپس لعاب روی آن اجرا و در مرحله بعدی دوباره پخت می‌شود.
چرا کف ظرف را نباید لعاب زد؟
چون لعاب در زمان پخت ذوب می‌شود و ممکن است کف قطعه را به صفحه کوره بچسباند.
آیا می‌توان دو لعاب را با هم ترکیب کرد؟
امکان لایه‌گذاری یا ترکیب برخی لعاب‌ها وجود دارد، اما بهتر است ابتدا روی تست‌تایل آزمایش شوند؛ زیرا رفتار همه لعاب‌ها در کنار یکدیگر قابل پیش‌بینی نیست.
چرا لعاب من بعد از پخت با رنگ قبل از پخت فرق دارد؟
رنگ و ظاهر بسیاری از لعاب‌ها قبل از پخت با نتیجه نهایی متفاوت است و دمای پخت، بدنه و شرایط کوره نیز روی نتیجه اثر می‌گذارند.
نظرات کاربران